Kunst voor Dummies: een opengesneden lijk door Rembrandt

Schilderijen worden pas echt leuk als je er wat over weet. Vandaag help ik je daar een handje mee. Op het bovenstaande schilderij zie je een opgesneden lijk met een aantal mannen die aan de pezen in zijn hand friemelen. Raar? Waarschuwing: het is nogal een goor verhaal.

Het schilderij heet De Anatomische Les van Dr Nicolaes Tulp en werd al in 1632 geschilderd door Rembrandt van Rijn. Het is een vrij groot schilderij van dik 2 meter breed en hangt in het Mauritshuis in Den Haag.

De titel zegt het al: je ziet een anatomische les, gegeven door dokter Tulp. Hoe kun je beter de anatomie van het menselijk lichaam leren kennen dan door het van dichtbij te bekijken? Deze anatomische lessen werden georganiseerd als een bijscholing voor de Amsterdamse chirurgijns, maar was een publiekelijke gebeurtenis. Het vond plaats in een amfitheater op de Nieuwmarkt in Amsterdam en je kon een kaartje kopen om te komen kijken hoe ze het lijk opensneden en onderzochten. Ter dood veroordeelde misdadigers werden hier studiemateriaal. De anatomieles die je op het schilderij ziet, werd gegeven op 31 januari 1632. Deze lessen werden altijd gegeven in de winter met de praktische reden dat het lijk dan koud bleef en daardoor minder erg zou rotten en meuren. Gezellig. De chirurgijns geloofden dat het niet alleen goed was om het menselijk lichaam beter te leren kennen om hun werk goed te kunnen doen, maar ze zouden hierdoor ook dichterbij God komen. God zou ons allemaal hebben geschapen en daardoor zou hij in ons zitten. Wetenschap en geloof gingen hier dus hand in hand! Rembrandt maakte dit schilderij in opdracht van de chirurgijnsgilde in Amsterdam.

“De Anatomische Les van Dr Nicolaes Tulp” Rembrandt van Rijn, 1632 (afbeelding: www.mauritshuis.nl)

Op het schilderij & symboliek

Je ziet hoe dokter Tulp de werking van spieren en pezen in de hand demonstreert aan zijn zeven leerlingen door met zijn pincet de spieren op te tillen. Zijn leerlingen kijken allemaal op hun eigen manier gefascineerd toe. Dat maakt dat ze in beweging lijken te zijn. Heel anders dan de meeste portretten uit die tijd, waar de heren allemaal stijfjes naast elkaar zitten. De meest linkse chirurgijn valt een beetje buiten de boot. Dit komt doordat hij geld betaald heeft om afgebeeld te worden in het schilderij en er dus nog snel bij gepropt moest worden.

Van iedereen op dit schilderij is de naam bekend. Het meest voor de hand liggend is natuurlijk dokter Tulp, wiens naam je al in de titel vindt. De man achter dokter Tulp lijkt je recht aan te kijken en heeft een briefje vast. Origineel had Rembrandt hier een anatomische studie van een hand op afgebeeld, maar hier is later een lijst met namen overheen geschilderd. De namen van de leerlingen van dokter Tulp. Zelfs de naam van de overledene is bekend. Adriaen Adriaenszoon met de bijnaam ‘Aris Kindt’. Hij werd opgehangen, omdat hij een mantel had gestolen.

Dr. Hartman Hartmanszoon houdt het briefje vast

Zoals vaak bij dit soort portretten, is er veel symboliek te vinden in het schilderij. Kijk maar eens naar hoe Rembrandt gebruik heeft gemaakt van licht en schaduwen. De gezichten van de chirurgijns zijn helder verlicht en dokter Tulp lijkt zelf licht te geven. Als je diep graaft, zou je kunnen zeggen dat dit symbool staat voor hoe de leerlingen worden ‘verlicht’ met kennis.

Het lijkt misschien ongewoon om een dode te schilderen, maar zo gek was dat niet. Regelmatig lieten rijke mensen hun overleden geliefden op hun doodsbed schilderen om hun herinnering levend te houden. Sterker nog, aan stillevens werd vaak ook een verwijzing naar de dood toegevoegd, een zogenaamd ‘momento mori’, zoals: een rottend stuk fruit, een schedel of een dood vogeltje. Simpelweg om te zeggen: alles gaat eraan. Op De Anatomische Les van Dr Nicolaes Tulp wijst één van de chirurgijns naar het lichaam terwijl hij je aan kijkt. Wil hij zeggen dat wij dat ook zouden kunnen zijn?

Dr. Frans van Loenen kijkt je aan terwijl hij naar het lijk wijst

Feit & Fictie

Hoe realistisch dit schilderij ook lijkt, niet alles is hoe het echt was. Op het schilderij draagt alleen dr. Tulp een hoed, wat hem extra belangrijk laat lijken. Eigenlijk had de man die naar het lichaam wijst ook een hoed op, maar die hoed heeft Rembrandt toch weg geschilderd. Waarschijnlijk om niet teveel af te leiden. Door de tand des tijds begint die hoed nu toch weer door te schemeren.

Aris Kindt komt er nog redelijk goed vanaf op het schilderij

Ook kun je op het schilderij het gezicht van het lijk zien, terwijl dat in werkelijkheid bedekt zou zijn geweest. Verder komt Aris Kindt er hier nog best goed af. Het is een wat goor verhaal, maar Tulp zou in het echt zijn begonnen met het ontleden van de organen in de buik van Aris. Deze organen beginnen namelijk als eerste met rotten. De buik van Aris zou dus opgesneden moeten zijn, maar dat heeft Rembrandt ons gespaard. Daarnaast hoort de niet opengesneden hand van Aris er niet eens te liggen. Dit was namelijk niet zijn eerste misdrijf en deze hand was afgehakt als straf voor zijn eerdere diefstallen. Hij heeft daar dus eigenlijk alleen een stompje, die Rembrandt in eerste instantie ook schilderde, maar waar hij later toch maar een hand overheen schilderde. De stomp kun je nu nog zien door middel van röntgen. Ondanks de nette gewaden van de chirurgijns was er dus hier aan stank geen gebrek. Het publiek hield daarom vaak een bosje geurige kruiden onder hun neus om het uit te houden. Nogmaals: gezellig.

Tipje van de zaak

De Anatomische Les van Dr Nicolaes Tulp hangt zoals gezegd in het Mauritshuis in Den Haag. Het Mauritshuis kun je nu vanuit je bed bezoeken door middel van hun online museum! Op hun website kun je ronddwalen door het museum en verschillende schilderijen aanklikken om ze beter te kunnen bekijken en informatie op te vragen over de schilderijen. Heel leuk om te doen!

Via de app “Arts & Culture” van Google kun je ook schilderijen van musea over de hele wereld bekijken en zelfs via augmented reality in je woonkamer laten verschijnen!

Bronnen

Sayre, H.M. (2013). Discovering the Humanities (2nd ed.). Pearson.

https://kunst-en-cultuur.infonu.nl/kunst/172243-schilderkunst-17e-eeuw-anatomische-les-rembrandt.html

Gepubliceerd door

Leonie Zuidersma

Heeft Kunst, Cultuur en Media gestudeerd aan de RUG. Is daarnaast beroepschaoot. Meer over mij weten? Check dan mijn berichten bij De Algemene Wanhoop.

Eén gedachte over “Kunst voor Dummies: een opengesneden lijk door Rembrandt”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s